حیات وحش ایران در انزوا 

مرز و بوم ایران از آنجا به عنوان کشور چهارفصل شهرت یافته است که همچون مجموعه ای از متغیرهای آب و هوایی گرد آمده است. طبیعتی این چنین رنگارنگ تقریباً در تمام دنیا منحصر به فرد است. محمد علی اینانلو سردبیر مجله طبیعت در این مورد می گوید: اختلاف دمای گرمترین و سردترین نقطه ایران در زمستان و تابستان عدد 100 را به ما نشان می دهد چنانکه سردترین نقطه به 40 درجه زیر صفر و گرمترین به 60 درجه بالای صفر می رسد و این در دنیا بی نظیر است. قله دماوند با 6000 متر ارتفاع و سواحل خیلج فارس با 26 متر زیر ارتفاع دریاهای آزاد یکی از بالاترین اختلاف ارتفاع را می سازند. در ایران تا به حال 8300 گونه گیاهی شناخته شده. 160 نوع پستاندار در ایران زندگی می کنند . 485 گونه پرنده اعم از مهاجر، نیمه مهاجر و بومی و حدود 500 نوع آبزی و خزنده تا به حال شناسایی شده که در صورت مطالعه بیشتر تا 2000 نوع هم خواهد رسید. این اعداد در یک مرز یک میلیون و 600 هزار کیلومتری در تمام دنیا بی نظیر است. به همین دلیل نام ایران را "ایران جهانی در یک مرز" گذاشتم. در میان 160 گونه پستاندار در ایران که شامل گونه های کوهستانی، دشتی، کویری و جنگلی می شود بعضی خاص ایران مانند یوزپلنگ و گوزن زرد ایرانی هستند. بعضی خاص آسیا مانند گورخر آسیایی و بعضی گونه اروپایی مانند لینکز یا همان گربه وحشی جنگلی هستند. از این گونه ها بعضی در حال انقراض بعضی جمعیتشان بد نیست و بعضی هم خوب است. محمدعلی اینانلو در مورد گذشته حیات وحش در ایران می گوید: اگر نگاهی به حجاریهای طاق بستان، تخت جمشید و جاهای دیگر که از شکار شاهان حجاری کردند یا به فاصله نزدیکتر حجاری تنگه واشی در فیروزکوه بیندازیم به این نتیجه می رسیم که این حجاریها کار شکار شاهان را نشان می دهد ولی معنای دیگرش نشان دادن وفور بیش از حد انواع گونه های حیات وحش در ایران بوده. اندکی نزدیکتر در زمان قاجاریه و حتی اواخر آن در خاطرات کسانی که از آن دوره شکار نامه یا سفرنامه نوشتند مانند خاطرات شازده ظل السطان پسر ناصر الدین شاه متوجه می شویم در ایران تا چه حد حیات وحش ما غنی بوده. ظل السطان در خاطراتش می گوید شکار برای سپاهیان من دو هدف داشته، تمرین رزم و آمادگی جنگی، دوم تغذیه سپاهیان و یا در سفرنامه مازندران علاوه بر شکار شدن صدها رأس گوزن و شوکاو پرنده هایی نظیر قرقاول و دراج ؛ چیزی که خیلی جلب نظر می کند شکار 18 قلاده ببر است. در خاطرات شکارچی ها و شکاربانهای پیر، پیرمردهایی که از دشت قزوین می گویند که آنجا را می توان در تاریخی نه چندان دور با صحرای سرنگتی آفریقا مقایسه کرد. در گزارشهای رسمی سازمان محیط زیست قبل از انقلاب تعداد زیادی حیوانات وحشی در مناطقی نظیر پارک ملی گلستان، خوش ییلاق ، پارک ملی کویر ، منطقه کالمند در یزد ، مناطق خجیر و سرخه حصار در نزدیک تهران ، موته در اصفهان ، جزایر دریاچه ارومیه کلاه غازی در اصفهان ، حاجی آباد نزدیک بندر عباس ، دشتها و کوههای زنجان وجود داشته است. در چند ساله اول انقلاب به خاطر اینکه اسلحه بی حساب دست بعضی افراد مسئولیت ناشناس بود و فکر می کردند مناطق حفاظت شده این مملکت متعلق به خانواده سلطنتی است، همچنین در مناطق جنگی مثل کردستان و غرب کشور شکار و کشتار بسیار بی رویه ای در این مناطق انجام شد و حیات وحش ایران لطمه زیادی دید. اما پس از اینکه قوانین در این زمینه شکل گرفت و حاکم شد سازمان محیط زیست به کمک مأموران قدیمی و دلسوز توانست تا اندازه ای از این ذخایر محافظت کند که البته الآن هم محیط بانهای جوان استخدام شدند و بسیار دلسوز و علاقه مند هستند ولی باید از تجربیات گذشته ها استفاده کرد.
این کارشناس حیات وحش سپس به گونه های منقرض شده حیات وحش اشاره می کند: نخستین حیواناتی که کاملاً منقرض شدند شیر ایرانی بود دوم ببر ایرانی که معروف به ببر هیرکانی بوده که اسمش از جنگلهای هیرکانیا اسم قدیم گرگان کنونی در زمان پارتها گرفته شده است و اما حیواناتی که در لبه انقراض هستند: نخست یوزپلنگ ایرانی است که آمارهای جسته گریخته سازمان محیط زیست و مؤسسه (iucn) تعداد آنها را بین 30 تا 40 قلاده حدس می زنند ولی شخصاً که دایم در سفر هستم با خوش بینی زیر 20 تا حدس می زنم در پارک ملی کویر، خار و توران شاهرود و همچنین در یزد که چند سال پیش به خاطر تشنگی یک مادر با دوتوله خودش به نزدیک آبادی آمده بود و مردم آنها را کشته بودند که یکی از بچه ها زنده ماند و اینک تنها یوزپلنگ در اسارت موجود است که در پارک پردیسان نگهداری می شود. دوم گورخر ایرانی است که تصور می کنم آمارهای سازمان محیط زیست حدود 400 تا تخمین می زند ولی اگر خوش بینانه نگاه کنیم زیر 200 تا در ایران وجود دارد.
گوزن زرد ایرانی که خوشبختانه با اقدامات حفاظتی که از 30 سال پیش شروع شد از خطر انقراض نجات پیدا کرد. الان تعدادی در دشت نازساری نگهداری می شوند یک تعداد در جزیره اسپیر و اشک در دریاچه ارومیه . تعدادی به صورت آزاد در منطقه حفاظت شده دز و کرخه نگهداری می شوند.
خرس سیاه ایرانی معروف به خرس سیاه بلوچستان که از خانواده خرس سیاه آسیای جنوب شرقی است فرقش با خرس قهوه ای این است که رنگش کاملاً سیاه و مثلث سفیدی روی سینه اش است . تعداد مشخصی نیست. اگر به 10 تا برسد خوب است.
تمساح پوزه کوتاه ایرانی که در رودخانه سرباز در بلوچستان اطراف سد پیشین و آبگیرهای اطراف رودخانه سرباز زندگی می کنند که حدود 100 تا موجود می باشد.
ماهی آزاد دریای خزر و بالاخره سیاه خروس نوعی پرنده زیبا در منطقه کوچکی در شمال آذربایجان که به 100 تا نمی رسد.

افزایش پروانه های شکار، تهدیدی برای حیات وحش ایران

صدور پروانه های شکار در ایران افزایش پیدا کرده است. در سال گذشته ۷۰ پروانه شکار از طرف سازمان محیط زیست صادر شده ، که به گفته فعالان محیط زیست و خبرگزاری ها در ایران این رقم در سال جاری حدود ۱۴ درصد افزایش پیدا کرده است. معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی محیط زیست ایران گفته است افزایش صدور پروانه شکار حیوانات وحشی برای پرندگان و گراز همچنان در حال انجام است.

اعلام افزایش صدور پروانه شکار توسط سازمان محیط زیست با آغاز فصل شکار در ایران نگرانی هایی را در علاقه مندان به حیوانات و فعالان حوزه محیط زیست ایجاد کرده است. کارشناسان بر این باورند که پیش از هر افزایش یا کاهش پروانه شکار باید برآورد جمعیتی از گونه مورد نظر برای شکار تهیه کرد.

علی برهانی کیا فعال حوزه حیات وحش می گوید "معمولا در طول یک سال جمعیت یک گونه از حیوانات به آن حد زیاد نمی شود که بتوان چند برابر شکار شود، مگر این که برآورد جمعیت در یک مدت طولانی انجام نشده باشد. در غیر اینصورت افزایش پروانه شکار غیر معمول است."

فرخ مستوفی، کارشناس محیط زیست، معتقد است سازمان محیط زیست باید در مورد افزایش صدور پروانه شکار پاسخگو باشد. آقای مستوفی می گوید "سازمان محیط زیست یکی از مسئولیت هایش برآورد آماری برای شکارگاه ها است. با توجه به اینکه وضع محیط زیست ما روز به روز بدتر می شود، به نظر من افزایش پروانه شکار قابل توجیه نیست."

در همین حال که خبر افزایش صدور پروانه شکار اعلام شده، باقر صدوق، معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی سازمان محیط زیست، از صدود مجوز شکار برای شکارچیان خارجی خبر داده و گفته این مجوزها برای شکار گراز صادر شده و روند صدور آن همچنان ادامه دارد.

این در حالی است که گروهی از کارشناسان معتقدند شکارچیان خارجی برای شکار گراز نیازی به ورود به ایران ندارند و شکار آن در کشورهایی نظیر ارمنستان راحت تر و امکان پذیر تر است. اما مسئله شاخ، کله و دندان گراز است که برای شکارچیان بسیار مهم است و به دلیل ارزان بودن هزینه مجوز شکار در ایران، شکارچیان خارجی به ایران می آیند.

آقای مستوفی می گوید "یکی از مشکلات محیط زیست ایران این است که خارجی ها بدون توجه به اینکه بدانند حضورشان باعث تهدید محیط زیست است به کشور می آیند و شکار می کنند."

برخی از صاحبنظران با استناد به این مسئله که حرام بودن گوشت گراز می تواند از دلایل افزایش مجوز شکار این حیوان باشد، بر مفید بودن گراز در چرخه حیات وحش و محیط زیست تاکید می کنند.

فرخ مستوفی : سازمان محیط زیست یکی از مسئولیت هایش برآورد آماری برای شکارگاه ها است. با توجه به اینکه وضع محیط زیست ما روز به روز بدتر می شود، به نظر من افزایش پروانه شکار قابل توجیه نیست

فرخ مستوفی می گوید:"سازمان محیط زیست وظیف اش این است که به همه موجوات و جانواران یکسان نگاه کند و تحت تاثیر فرهنگ خاص رایج در یکی از بخشها نباشد، زیرا جانوران در چرخه زندگی می کنند. گراز یکی از مفیدترین حیوانات در ایران است. یکی از دلایل مفید بودن این حیوان این است که درتمام طول زمستان، گراز خاک را زیر و رو می کند. یکی از راههای رشد درختان توسط این حیوان صورت می گیرد."

پرندگان از دیگر موجوداتی هستند که شکار آنها نیز در فصل شکار هم به شکل غیر قانونی در حال انجام است و هم مجوز آن نسبت به سال گذشته بیشتر صادر شده است.

علی برهانی کیا، فعال حوزه حیات وحش می گوید:"سال به سال تعداد پرندگان کمتر می شود، جایی برای افزایش صید نیست. اما باید کنترل بیشتری شود. با سر و صدا، ایجاد شده از شلیک گلوله ها آرامش پرندگان به هم زده می شود."

فرخ مستوفی کارشناس محیط زیست نیز معتقد است این حجم شکار زندگی حیوانات و اهالی منطقه را تحت تاثیر قرار می دهد. او می گوید:"طبق آمار رسمی ما حدود یک میلیون پروانه تفنگ صادر کرده ایم. این ها هر سال تعداد زیادی فشنگ برای سهمیه می گیرند، در سال باید حدود ۷۰ میلیون گلوله به موجودات زنده شلیک شود. این یک محیط جنگی به وجود می آورد. بخش عمده زندگی صیادها در زمستان، گرفتن پرندگان به وسیله پرنده های دست آموزی است که تربیت کرده اند. این پرندگان را به هوا فرستاده و پرندگان وحشی به دنبال آنها رفته و به تور می افتند.این یک سیستم باستانی شکار در ایران است، بدون شلیک گلوله و ایجاد وحشت برای حیوانات."

گروهی از فعالان حوزه محیط زیست با انتقاد از روند افزایش شکار جانوران می گویند از آنجائی که آمار صحیحی از تعداد جانوارن مورد نظر وجود ندارد، افزایش مجوز محیط زیست و حیات جانوری ایران را به مخاطره می اندازد. از سوی دیگر شکارچیان غیر حرفه ای هم می توانند با دریافت مجوز به شکار روند و به دلیل عدم آگاهی صحیح پرندگان نادر، یا حیواناتی را شکار کنند که مجوز برای شکارش ندارند. سرب های ناشی از شلیک گلوله ها نیز شالی زارها، تالاب ها و خاک محل شکار را آلوده می کند. برخی از صاحب نظران این عدم توجه را ناشی از فعالیت ناصحیح محیط زیست در حوزه حیات وحش در ایران می دانند.